Dönüşlerde Ses Geliyor: Aks Kafası Sesi ve Çözümü

Direksiyonu kırıp manevra yapıyorsunuz, özellikle de otopark çıkışında ya da dar bir sokakta; tekerlek tarafından “tak tak tak” diye ritmik bir ses geliyor. Düz giderken yok, dönüşlerde var. Bu tarife uyan bir sesle atölyeye gelen her on araçtan sekizinde suçlu aynı: aks kafası. Dönüşlerde ses geliyor diyen müşterilerime ilk sorduğum şey de şu olur: “Ses direksiyonu kırdıkça artıyor mu?”

Gelin bu sesin neden çıktığını, nasıl başladığını ve ne yapmanız gerektiğini baştan sona anlatayım. Teknik laf kalabalığı yapmadan, atölyede müşteriye anlattığım gibi.

Dönüşlerde ses geliyor diyorsanız: işin aslı aks kafası

Aks, motordan gelen gücü tekerleğe taşıyan mildir. Ama tekerlek hem yukarı aşağı oynar hem de direksiyonla sağa sola döner. Bu yüzden aksın uçlarında, açı değişse bile gücü kesintisiz aktaran mafsallar vardır. Halk arasında bunlara aks kafası denir.

Aks kafasının içinde bilyalar ve bu bilyaların oturduğu yuvalar (lale dediğimiz parça) bulunur. Bu bilyaların yağ içinde çalışması şarttır. Yağı tutan şey de dışarıdaki lastik körüktür. Körük sağlamsa aks kafası yıllarca sorun çıkarmaz.

Arıza nasıl başlıyor?

Senaryo hep aynı ilerler:

• Lastik körük yaşlanır, çatlar ya da bir taş, bordür, yoldaki bir parça ile yırtılır.
• Körük patlayınca içindeki gres yağı dönme hareketiyle dışarı savrulur, boşalır.
• Yağ gidince içeri toz, çamur, su girer. Bilyalar kuru ve kirli çalışmaya başlar.
• Bilyalar ve iç lale yuvaları aşınır, aralarında boşluk oluşur.
• Direksiyon kırıldığında mafsal en zorlu açıya geldiği için bu boşluk “tak tak tak” diye kendini belli eder.

Yani duyduğunuz o ses, aks kafasının atlatma yapma sesidir. Bilya yuvasında oturamıyor, her devirde bir atlıyor. Sesin ritmik olması, tekerlek dönüşüne bağlı olmasındandır: hız arttıkça ses sıklaşır, direksiyonu daha çok kırdıkça ses büyür.

Belirtiler: hangi ses aks kafasını işaret eder?

• Dönüşlerde ritmik takırtı: Özellikle tam kilit direksiyonla, düşük hızda manevra yaparken. Otopark çıkışı, U dönüşü, dar sokak.
• Tek tarafta belirgin olması: Sağa dönüşte ses geliyorsa genelde sol aks, sola dönüşte geliyorsa sağ aks suçludur. Çünkü dönüşte dış tekerleğin aksı daha fazla zorlanır.
• Düz giderken sessizlik: Arıza başlangıç seviyesindeyse düz yolda hiç ses duymazsınız.
• Körükte yağ izi: Tekerlek içine, davlumbaza, süspansiyon parçalarına sıçramış koyu gres yağı görürsünüz. Bu, körüğün patladığının en net kanıtıdır.
• İleri seviyede titreşim: Boşluk büyüdükçe kalkışta ve gaza basınca direksiyonda titreşim, hatta kafa sallama hissi başlar.

Son maddeyi biraz açayım: aks kafası boşluğu ilerlediğinde iş sadece sesle kalmaz. Bu konuyu ayrıntılı anlattığım araba kafa sallıyor: aks kafası yazısına da göz atın.

Her dönüş sesi aks kafası mı? Karıştırılan arızalar

Dürüst olayım: aks kafası en sık sebep ama tek sebep değil. Atölyede ayırt ederken şunlara bakıyorum:

Sesin karakteri	Ne zaman duyulur	Muhtemel kaynak
Ritmik “tak tak tak”	Direksiyon kırıkken, hareket halinde	Aks kafası (dış mafsal)
Tek seferlik “gıt” / lokurtu	Direksiyonu çevirirken, araç dururken bile	Rotil, salıncak burcu, viraj demiri
Gıcırtı / inleme	Direksiyon çevrilirken	Direksiyon sistemi, hidrolik
Uğultu, hız arttıkça artan	Virajda artar, düz yolda da var	Tekerlek rulmanı

Ön takımdan gelen diğer sesleri ayırt etmek için ön takımdan gelen sesler ve ön takımdan gelen lokurtu sesi yazılarım iyi bir rehber olur. Direksiyonu çevirirken gıcırtı, uğultu gibi sesler duyuyorsanız direksiyondan ses gelmesi yazısına bakın. Virajda uğultu varsa balans mı rulman mı ayrımını anlattığım yazı işinizi görür.

Evde nasıl kontrol edersiniz?

Aracı kaldırmadan, basit bir yöntem var. Boş ve güvenli bir alanda (otopark, geniş bir arsa) direksiyonu sonuna kadar sağa kırın, ağır ağır tam daire çizin. Sonra aynısını sola kırıp tekrarlayın. Hangi yönde ses geliyorsa karşı taraftaki aksı not edin.

Ardından araç düz zeminde, el freni çekili ve motor kapalıyken ön tekerleklerin arkasına eğilip körüklere bakın. Yırtık, çatlak ya da dışarı fışkırmış gres yağı görüyorsanız teşhis büyük ölçüde konmuş demektir. Aracın altına girmeyin, krikoyla kaldırıp altında çalışmayın; bu iş lift işidir.

Ne yapmalı? Körük mü değişir, aks kafası mı?

Burada zamanlama her şeydir:

1. Körük yeni patladıysa ve henüz ses yoksa: Sadece körüğü değiştirmek, içini temizleyip yeni gres yağı basmak yeterlidir. En ucuz ve en akıllı senaryo budur.
2. Ses başladıysa: Artık bilyalar ve lale yuvaları aşınmış demektir. Körük değiştirmek sesi kesmez. Aks kafasının komple değişmesi gerekir.
3. Ses çok belirginse ve titreşim de varsa: Ustanız aksın komple değişmesini önerebilir. Bazı araçlarda tek başına kafa bulunamaz ya da mil tarafında da aşınma olmuştur.

Benim müşterilerime hep söylediğim şudur: körük patladığını gördüğünüz gün işlem yaptırın. Birkaç hafta erteleyen insanın faturası ikiye katlanıyor, atölyede bunu haftada birkaç kez yaşıyorum.

Değişim sonrası dikkat edilecekler

• Değişimden sonra kısa bir test sürüşü yapın; ses tamamen kesilmiş olmalı.
• Aks sökülüp takıldığı için rot ayarının kontrol edilmesi iyi olur. Lastiklerin düzgün aşınması buna bağlı.
• Yeni körüğün kelepçelerinin düzgün sıkıldığından emin olun. Gevşek kelepçe aynı arızayı birkaç ay içinde geri getirir.
• Kalitesiz, çok ucuz yedek parçadan kaçının. Aks kafası yük taşıyan bir parçadır, orada tasarruf yapılmaz.

Sürmeye devam edersem ne olur?

Açık konuşayım: aks kafası boşluk yaptığında bu arıza kendi kendine geçmez, sadece büyür. İlk aşamada rahatsız edici bir ses, sonra titreşim, ileri aşamada ise mafsalın dağılması gelir.

Mafsal tamamen dağılırsa tekerleğe güç gitmez; araç hareket etmez, yolda kalırsınız. Daha kötüsü, bu genelde manevra sırasında ya da kalkışta olur ve trafiğin ortasında aracınız çakılıp kalır. Çekici masrafı, aksın değişim masrafı, bazen de ona bağlı parçaların zarar görmesi… Hepsi sırf birkaç ay “nasılsa gidiyor” dendiği için.

Bu yüzden dönüşlerde ses geliyorsa bunu bir uyarı sayın. Aracın size “beni şimdi yaptır, sonra pahalıya mal olurum” demesidir.

Körüğü patlatmamak için ne yapmalı?

• Periyodik bakımda ustanızdan aks körüklerine bakmasını isteyin. Lifte çıkan araçta bu kontrol 30 saniye sürer.
• Bordüre tam kilit direksiyonla dayanmaktan, çukurlara hızlı girmekten kaçının.
• Tam kilit direksiyonda uzun süre gaz vermeyin; mafsal en zorlu açıdayken yük binmesi ömrü kısaltır.
• Yıkama sırasında tekerlek içlerine basınçlı suyu çok yakından tutmayın; yaşlanmış körüğü su basıncı yırtabilir.

Bu tür küçük kontrolleri düzenli yapmak, büyük faturaların önüne geçiyor. Genel bir çerçeve için temel araç bakım kuralları ve periyodik bakım yazılarıma bakmanızı öneririm.

Sıkça Sorulan Sorular

Sadece körüğü değiştirsem ses geçer mi?

Ses başlamışsa hayır. Ses, bilyaların ve iç lale yuvalarının aşınıp boşluk yapmasından gelir; körük değiştirmek bu aşınmayı geri getirmez. Körük değişimi ancak ses henüz çıkmamışken, yağ yeni boşalmışken kurtarıcıdır.

Aks kafası sesiyle araç kullanmaya devam edilebilir mi?

Kısa süreliğine, ağır tempoda ve servise gidecek kadar kullanılabilir. Ama alışkanlık haline getirmeyin. Boşluk büyüdükçe mafsal dağılabilir ve araç yolda kalır. Ses duyduğunuz hafta içinde ustaya gidin.

Sağa dönünce ses geliyorsa hangi aks bozuktur?

Genelde karşı taraf, yani sol aks. Dönüşte dış tarafta kalan tekerleğin mafsalı daha geniş açıya zorlandığı için ses orada belirginleşir. Yine de kesin teşhisi lifte, körükleri ve mafsal boşluğunu elle kontrol ederek koymak gerekir.

Dönüşte gelen her ses aks kafası mıdır?

Hayır. Rotil, salıncak burcu, viraj demiri bağlantıları ya da tekerlek rulmanı da dönüşlerde ses verebilir. Ama ritmik “tak tak tak” karakterinde, direksiyon kırıldıkça artan ses büyük oranda aks kafasıdır. Körükte yağ sızıntısı varsa şüphe kalmaz.

Sonuç

Dönüşlerde duyduğunuz o takırtı, aracınızın size verdiği en net uyarılardan biridir. İşin başı küçük bir lastik parçası olan körükte başlar; o patladığı anda yağ gider, bilyalar aşınır ve ses başlar. Körüğü zamanında fark edip değiştirirseniz ucuz atlatırsınız; sesi duymazdan gelirseniz hem aksı hem de huzurunuzu kaybedersiniz. Aracınızı bir ustaya gösterip lifte 5 dakikalık bir kontrol yaptırın; bu kadar basit.